باغمزار ویرانی

باغمزار ویرانی …!! دقیقا قبل از بازدید نقش یک آدم بلاتکلیف را داری! نمی دانی قرار است یک باغ را ببینی یا یک ویرانی را ! شاید هم مزاری که ویران شده و بعدها باغ شده! … باغمزار ویرانی جایی است که باید دید، در داستانهایش غرق شدو لذت برد، باغمزار ویرانی جای است برای پیدا کردن سرنخ هایی جالب درخصوص خیلی چیزها …
باغمزار ویرانی آدرس استان خراسان رضوی، شهرستان طرقبه شاندیز (بینالود) جاده مشهد به سمت شهر شاندیز، بعد از روستای ویرانی (نورآباد، لنگر) شرق جاده ورزشگاه ثامن الائمه، در کنار زمین های موقوفه محمد ناصرخان ظهیرالدوله

نکته اول) “علیخان ظهیرالدوله” مدفون در گورستان ظهیرالدوله معروف تهران پسر ناصرخان ظهیرالدوله است. شاید این عمارت نقشی در درویشی علیخان داشته! حسن خان سالار در سال 1266 ق در خراسان  طغیان کرد، امیرکبیر “محمد ناصرخان  ظهیرالدوله” را مامور سرکوبی “خان سالار” نمود و او نیز در این جنگ پیروز شد و ملقب به ظهیرالدوله گردید و سرداری خراسان را از آن خود کرد.

.

.
شماره ثبت در فهرست آثار ملی ایران : 8730 تاریخ ثبت 1382/03/10 ه خورشیدی
مختصات جغرافیایی ، آب و هوا ، نقشه و … :  E 59″22’38.42    N 36″24’51.40
ارتفاع از سطح دریا : 1191 متر
باغمزار از دیرباز آرامگاه بزرگان بوده و پيشينه ساختن باغمزار به دوران باستان می رسد. چنانچه در شاهنامه فردوسي درباره محل دفن رستم مي خوانيم:

به باغ اندرون دخمه اي ساختند                       سرش را به ابر اندر افراختند

توصيفات شاهنامه با خصوصيات كالبدي آرامگاه كورش نیز سازگار است، چرا كه در سطحي بلندتر از سطح زمين، در ميان فضايي باز و احتمالاً در ميان باغي قرار داشته كه از فاصله دور قابل مشاهده بوده است و قرار دادن مزار در میان باغ هم، نشانی از بهشت و جنت است.

اما باغمزار ویرانی ما کمی متفاوت بود، یعنی این کلمه ویرانی باعث سردرگمی من شده بود، راننده آژانسی که با او بودم، پس از کلی کلنجاری که با خودش رفته بود، در نهایت از من پرسید؛ آقا برای چی می خواهید به باغمزار بروید! آخر معمولا باغمزار ویرانی، مکانی است که تماشاگران قبل از رسیدن به ورزشگاه، در آن خودسازی می کنند! پس خیالم راحت شد که قرار است طبق معمول یک مکان مخروبه و ویران را ببینم، اما یک مشکل دیگر هم بود، روستای لنگر، نامی که محل قرار گرفتن باغمزار ویرانی در اسناد، از آن یاد شده بود، روستایی که وجود خارجی نداشت! در هر صورت، به عمارت زیبای باغمزار ویرانی رسیدم، عمارتی که پیرامون آن پر بود از درختان کهن سال

نامهای دیگر باغمزار ویرانی (خانقاه): خانقاه ویرانی  وِی رانی، ویرانیو، ویرانو و خانقاه لنگر
پیرامون نام (وجه تسمیه) :
1) باغمزار ویرانی؛ به دلیل آنکه قبلا اینجا باقی مصفا بوده و بعدها رها و رو به ویرانی گذاشته است به آن ویرانی گویند البته برخی می گویند حمله مغول به این روستا باعث ویرانی آن شده و نام قبلی آن لنگر بوده و نامهای دیگر آن وِی رانی، ویرانیو، ویرانو بوده البته این ویرانی به زمان حمله مغول به ایران است
2) خانقاه لنگر؛ در لغت نامه ها، مكانی را لنگرگويند؛ که در آنجا همه روزه طعام به مردم و فقرا دهند، یا محل اجتماع يا خوردنگاه صوفيان باشد، جائي که هر روز از آنجا به مردم طعام برسد، به معنی نوانخانه و پناهگاه بینوایان و برخی هم به خانقاه لنگر گویند.
نکته دوم) شاید با این توصیفات معنی ضرب المثل “کنگر خورده و لنگر انداخته” برای ما روشن شده باشد، البته شاید!

امکان بازدید باغمزار ویرانی (خانقاه): بازدید از محوطه بیرونی باغمزار ویرانی مهیاست ولیکن دربهای آن بسته است و ورود به داخل عمارت امکان پذیر نیست.
پیشینه و تاریخچه : اخی علی قتلقشاه (قتلق شاه ، قتلغشاه) پس از شیخ عبدالله غرجستانی به عنوان خلیفه و بزرگترین شیخ فرقه کبروی در این عمارت که به عنوان خانقاه بود استقرار پیدا کرد و پس از مرگ اخی علی قتلقشاه (قتلغشاه) به عنوان مقبره ایشان در نظر گرفته شده است. (به روایت مولف مجمل فصیحی و عبد الحمید مولوی) می گویند؛ خراسان و توس مرکز صوفی گری زمان بوده.
نکته سوم) غرجستان یکی از ولایات کشور افغانستان است.
اما بد نیست کمی درباره فرقه کبرویه بدانید؛
در طي قرون ششم تا هشتم هجري فرقه­ هايي از تصوّف، در جهان اسلام پديد آمدند که مهم­ ترين آنها يسويه، نقشبنديه و کبرويه بودند. «يسويه» که مشتق از نام «خواجه احمد يسوي» بود و از اهالي شهري که بعدها به نام ترکمنستان خوانده شد؛ فرقه «نقشبنديه» که نام خود را از «بهاءالدين نقشبند» اهل بخارا گرفته بودند و «کبرويه» که نجم­ الدين کبري آن را در خوارزم پايه­ گذاري کرد (مرقد احمدبن عمربن محمد خیوقی خوارزمی کنیه ابوالجناب ملقب به نجم­ الدين کبري در خوارزم است) یکی از مريدان نجم الدین فردي به نام سيف­ الدين باخرزي (وفات 659 ق) بود که شاخه اي از کبروي را در بخارا تأسيس کرد که دست کم تا قرن چهاردهم قدرتمند باقي ماند. مقبره سيف ­الدين ( سیف‌الدین ابوالمعالی سعیدبن مطهربن سعید باخرزی مشهور به شیخ العالم ) در بخاراست و به عنوان محل زيارتي براي خانقاه صوفيان است و مرکز فعاليت­ هاي مؤسسات کبروي در بخارا به شمار مي­رفت.

ويژگي هاي مهم طريقت كبرويه عبارت اند از: تأكيد بسيار برشريعت و جدا ندانستن ظاهر و باطن از هم، اهميت آداب طريقت و ضرورت خرقه، ضرورت تبعيت مطلق از پير، اهميت خلوت و تلقين ذكر، اهميت خاموشي و سكوت، نمادپردازي رنگ در شهود عارف، اجتماعي بودن طريقت كبرويه در عين تأكيد بر خلوت و عزلت، اهميت سماع.
از همان ابتداي ظهور تصوف مي توان دو نوع طريقت را در عرفان اسلامي مشاهده كرد؛ يكي تصوف عاشقانه با وجد و حال و شوريدگي و سكري است كه رهروان آن بيشتر به تصوف حسين بن منصور حلّاج، بايزيد بسطامي و ابوسعيد ابوالخير نظر داشتند؛ و ديگري مكتب علمي تصوف، معروف به طريقة صحوي بوده كه بيشتر به آداب و سنن و اوراد و اذكار توجه داشته است.
صوفيه بر اين باورند كه براي رسيدن به مذكور بايد اسامي خدا را گفت؛ چون خداوند در اسامي خود حضور دارد.  (ذکر یعنب تكرار اسم يا اسامي خدا) در طريقة كبرويه بر ذكر لا اله الا الله تأكيد است كه ذاكر با نفي ما سوي الله، هستي مطلق را اثبات مي كند. اين ذكر و اذكار ديگر به نور تبديل مي شوند و قلب را به طبيعت نوراني خود برمي گردانند. ذكر به دو گونة زباني و قلبي تقسيم مي شود و در طريقت كبرويه برتري با ذكر خفي و قلبي است و آن نيز متناسب با مراتب قلب، مراتب گوناگوني دارد كه در مراتب بالاي آن، ذكر، ذاكر و مذكور با هم يكي  مي شوند و در اين هنگام مذكور در ذاكر ذكر مي گويد و ذاكر به ذكر دوام و در نتيجه شهود خدا مي رسد؛ تمام ابعاد وجودي شخص اتحاد مي يابد و ذكر الله الله سر مي دهند.

سوداي سفر از ذكر بود                  از ذكر شود، مردم سفری

کبرویه در زمان حمله مغول، خصوصاً در مشرق ایران، رونق فراوان داشت و مشایخ آن در عهد خوارزمشاهیان و ایلخانان ، از خراسان و ماوراءالنهر تا شام و آسیای صغیر، در نشر آن کوشیدند. سلسله کبرویه در قرن نهم دارای انشعاباتی شد، بین دو تن از مدعیان جانشینی، یعنی سیدمحمد نوربخش (متوفی ۸۶۹) و سیدعبداللّه برزش آبادی (متوفی ح۸۹۰)اختلاف افتاد و گروهی به نام نوربخشیه طرفدار سیدمحمد نوربخش، و گروهی نیز طرفدار برزش‌آبادی شدند. شعبه برزش‌آبادی بتدریج ذهبیه خوانده شد، بدین ترتیب، سلسله نوربخشیه و ذهبیه استمرار سلسله کبرویه و منشعب از آن است.

نکته چهارم) در کتاب روضات الجنان قید شده است که سیدعبداللّه برزش آبادی عمارت خانقاه را در ویرانی بنا نموده است.

زنهار مزن تو طعنه بر درویشان                        هستند ایشان چنان­چه هستند ایشان
خواهی که بدانی که کیانند ایشان                         یک عالم مس بیار و یک جو زایشان
شعری منتصب به نجم­ الدين کبري

دوران و بانی باغمزار ویرانی (خانقاه): در دوران ایلخانی و زمان حکومت سلطان ابوسعید بهادر (آخرین ایلخان ایران 716 تا 736 ه ق) و به احتمال فراوان توسط جد سید عبدالله بنا شده است ولیکن در در کتاب روضات الجنان قید شده است که سیدعبداللّه برزش آبادی “باغمزار ویرانی” را بنا نموده است و اینجا مکانی بوده برای تدریس و یا اسکان کبرویه ها و خانقاه آنها. مالکیت فعلی بنا در اختیار سازمان اوقاف و امور خیریه مشهد است.

مشخصات و معماری باغمزار ویرانی:
محوطه باغ در حدود 7500 متر مربع مساحت دارد و باغمزار ویرانی تقریبا در وسط محوطه قرار گرفته است باغمزار ویرانی (خانقاه) دارای پلانی مربع به ابعاد 20.5 در 18.80 متر است. مدخل اصلی باغمزار ویرانی (خانقاه) در ضلع شرقی که کوچکتر می باشد تعبیه شده اما 2 ضلع بلندتر شمالی و جنوبی دارای ورودی و ایوان هستند. ضلع شرقی که قطعا ایوانی رفیع تر از اضلاع دیگر داشته فعلا دارای ایوانی همانند دیگر اضلاع است. در طرفین مدخل شرقی باغمزار ویرانی (خانقاه)  2 پلکان برای ورود به پشت بام تعبیه شده است.

ضلع غربی که روبری مدخل اصلی باغمزار ویرانی (خانقاه) قرار دارد دارای سکویی در وسط و دو اتاقک در طرفین است، این اتاقکها به ابعاد نامنظم و به عنوان چله خانه استفاده می شده. در سکوی میانی، مقبره گونه ای فاقد سنگ و کتیبه قرار دارد و انتهای سکو هم شامل مدخلی است که به بیرون باغمزار ویرانی (خانقاه) می رسد که در دوره های بعدی آنرا مسدود نموده اند.

در نمای بیرونی باغمزار ویرانی (خانقاه) ضلع غربی ورودی دو اتاق در طرفین مدخلی که مسدد شده است به چشم می خورد، به گونه ای که هر دو اتاق به ظاهر می تواند بی ارتباط با فضای داخلی ساختمان باشد.

مصالح باغمزار ویرانی (خانقاه) از آجر و گچ بوده و عوامل تزئینی زیادی در بنا مشاهده نمی گردد. از تزئینات باغمزار ویرانی (خانقاه) می توان به طاقنمای هلای شکل اطراف ایوانها و همچنین به گچبری هایی از نوع رسمی بندی از نوع بناهای دوره تیموری در داخل بنا اشاره نمود.

نکته پنجم) این بنا از نظر پلان شباهت بسیار زیادی با بنای موجود در شهر توس (هارونیه) دارد. گرچه هارونیه به مراتب عظیم تر و با هیبت تر از بنای باغمزار ویرانی است اما شباهت های پلان دو بنا و زمان ساخت آنها شاید موید این باشد که معمار هر دو بنا یکی باشد.
نکته ششم) زمانی که من در آنجا حضور داشتم امکان بازدید از داخل باغمزار ویرانی به دلیل بسته بودن مهیا نبود و این تصاویر و توضیحات داخلی بنا از سند ثبتی اثر کپی و در اینجا گنجانده شده است. و نکته دیگر آنکه در زمانی که من آنجا بودم چند نفری در خرابه ای ویران که به احتمال فراوان از ملحقات باغمزار ویرانی بود و در جنوب عمارت بود، در حال خودسازی و … بودند.

ته نویس اول) بازدید من از این بنا در شهریور 91 انجام شده و به احتمال فراوان تغییراتی در این عمارت صورت گرفته است، یک راه حل پیش پای من بگذارید؛ حدود 10000 سفر بدون گزارش دارم که فرصت نکرده ام درباره آنها بنویسم! چه کنم!!
ته نویس دوم) این گزارش را بدون اجازه و با افتخار تقدیم می کنم به بانو زهره سادات که در مزار شریف به یاد من بود و من در گزارش باغمزار به یادش بودم.

منابع و سرچشمه ها:
اسناد ثبتی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری
کتاب مزارات ایران نویسنده غلامرضا جلالی
کتاب جستجو در تصوف ایران ، نویسنده عبدالحسین زرین کوب
کتاب روضات الجنان و جنات الجنان ، نويسنده: حافظ حسين كربلائي تبريزي
کتاب مجمل‌التواریخ معروف به مجمل فصیحی نوشته احمد بن جلال‌الدین محمد (فصیح خوانی) در قرن نهم هجری
مقاله ذكر در طريقة كبرويه نوشته دكتر سيد نادر محمدزاده
تحقیق بانو مهری کامل در خصوص مرمت و بهسازی باغمزار ویرانی
گزارش افول کبرویه در آسیای مرکزی، نوشته دوين دويس، مترجم: مژگان پورفرد در نشریه تاریخ اسلام زمستان 1386 شماره 32